بسم الله الرحمن الرحيم

قسمت دوم کلام مرحوم نائيني

قسمت دوم فرمايش مرحوم نائينى قد سره اين است كه اگر كسى مبناى طريقيت را در باب امارات نپذيرد و بگويد حتماً در اماره بايد مصلحتى وجود داشته باشد كه واقع را جبران كند ـ و به عبارت ديگر، اگر كسى طريقيت را كنار بگذارد و براى امارات سببيت و موضوعيت قائل شود ـ اگر چنين فرضى داشته باشيم، تنها راه براى سببيت، سببيتى است كه شيخ انصارى اعلى الله مقامه الشريف قائل است.

انواع سببيت

مرحوم نائيني مى‏فرمايند: سببيت بر سه دسته است؛ سببيت اشعرى؛ سببيت معتزلى و سببيت امامى ـ همان سببيت مرحوم شيخ است ـ كه به مصلحت سلوكيه تعبير مى‏شود. مقصود از سببيت اشعرى اين است كه اشاعره قائل هستند به اينكه ما در لوح محفوظ و واقع، حكم واقعى نداريم؛ احكام واقعيه تابع آراي مجتهدين است، مجتهد به هر حكمى كه رسيد، همان حكم بعنوان حكم واقعى تلقى مى‏شود؛ به بيان ديگر، اشاعره قائل هستند كسى كه مى‏خواهد بر طبق اماره عمل كند، حكم واقعى‌اش همان است كه اماره براى او بيان مى‏كند. سببيت اشعرى مسئله تصويب است؛ و تصويب هم به اجماع باطل است؛ و رواياتى داريم متواتر يا در حد تواتر بر اينكه احكام شرعيه مشترك بين عالم و جاهل است. و اين که بگوييم اماره خودش سبب مى‏شود براى جعل حكم واقعى، درست نيست.

سببيت معتزلى : معتزله بر خلاف اشاعره قائل هستند كه ما احكام واقعيه داريم، و اين احکام بين عالم و جاهل مشترك است؛ هم براى عالم و هم براى جاهل ثابت است؛ لكن كسى كه اماره‏اى بر خلاف واقع براى او قائم مى‏شود، اين اماره به منزله عنوان ثانوى است؛ همانگونه که در ساير عناوين ثانويه مثل ضرر، مثل حرج، مى‏گوييد وقتى فعلى حرجى يا ضررى شد، حكم واقعى به حکم واقعي ديگري تبديل پيدا مي‌كند، در باب امارات هم همينطور است و اماره مى‏آيد در مؤدى خودش ايجاد ملاك مى‏كند؛ مثلاً در واقع آمده است که در زمان غيبت، در روز جمعه، نماز جمعه واجب است، اما اماره مى‏گويد نماز ظهر واجب است؛ در اينجا اماره روى مسلك معتزله، سبب حدوث ملاك در اين مضمون و فعل خودش مى‏شود. خلاصه اينكه معتزله مى‏گويند: ما در واقع احكام مشترك بين عالم و جاهل داريم، اما وقتى اماره بر خلاف واقع شد، در مؤداى خودش يك مصلحتى ايجاد مى‏كند و آن را به عنوان واقع قرار مى‏دهد. تصويب و سببيت معتزلى هم باطل است؛ اشكالش اين است كه امارات اصلاً نمى‏توانند در واقع تصرف كنند؛ چيزى را بعنوان واقعى ثانوى قرار دهند؛ تعبيرش اين است: الامارة لا تمس كرامة الواقع اماره نمى‏تواند كرامت واقع را مس كند و براى آن تصرفى ايجاد كند.

نوع سوم تصويب يا سببيت اماميه : ايشان مى‏فرمايد: اين نوع سوم در حقيقت رد بر تصويب است و خودش عنوان تصويب را ندارد. نوع سوم اين است كه بگوييم اولاً: احكامى در واقع داريم که مشترك بين عالم و جاهل است؛ و ثانياً: اماره سبب حدوث مصلحت در مؤدى نمى‏شود؛ اماره وقتى مى‏گويد نماز ظهر واجب است، مؤدى كه نماز ظهر است، نمى‏آيد آن را مصلحت‌دار كند. بلکه در تبعيت اين طريق مصلحت است؛ در سلوك اماره مصلحت وجود دارد. بدين معنا که: همانطور که اگر واقع را مى‏دانستيم، عمل‌مان را بر طبق آن قرار مى‏داديم، اينجا هم بنا را بگذاريم بر اينكه بمنزلة الواقع است؛ و بر آن آثار واقع را بار مي‌کنيم. از اين تعبير مى‏كنند به مصلحت سلوكيه.

مرحوم نائينى مى‏فرمايد: اين كلام شيخ نه تنها تصويب نيست، بلكه از وجوه رد بر تصويب است؛ براى اينكه در سببيت اشعرى و سببيت معتزلى، واقع يا نبود و يا تغيير پيدا مى‏كرد؛ اما روى سببيت مرحوم شيخ واقع هست و با آمدن اماره، واقع، هيچ تغييرى پيدا نمى‏كند؛ و علت اين كه بر طبق اماره عمل مى‏كنيم، آن حرمتى است كه براى واقع قائل هستيم؛ يعنى مى‏گوييم چه بسا که اين اماره ما را به آن واقع برساند؛ پس در سلوك و تبعيت از اين اماره مصلحت است و آن، مصلحت ايصال الى الواقع است.

البته اينجا در كتاب‏هاى رسائل عبارت مرحوم شيخ به دو صورت آمده است؛ در اكثر نسخ رسائل آمده كه شيخ مى‏خواهد بفرمايد در سلوك اين اماره، در تطرق اين طريق، در بنا گذاشتن بر اينكه انه هو الواقع، مصلحت وجود دارد؛ اما در بعضى از  نسخ رسائل ، يك كلمه «امر» هم اضافه شده است؛ كه اين را ديگران از اصحاب و تلامذه مرحوم شيخ بعداً اضافه کرده‌اند و خود مرحوم شيخ چنين امري را اضافه نکرده است. بيان شده است که در امر به سلوك اماره مصلحت است، شبيه مصلحت‏هايى كه اوامر امتحانيه وجود دارد؛ اينجا هم بگوييم در خود اين امر، ملاك و مصلحت وجود دارد؛ اما حق اين است كه اين نسخه درست نيست، و شيخ اصلاً نمى‏خواهد بگويد در امر مصلحت است. مرحوم شيخ نمى‏خواهد مانحن فيه ـ بحث امارات ـ را مثل اوامر امتحانيه قرار دهد؛ بلکه مى‏خواهد بگويد در خود سلوك و تبعيت از اماره مصلحت است.

مرحوم شيخ در رسائل مى‏فرمايد: ما اگر مصلحت سلوكيه را قائل شديم، اين مصلحت، مقدار ما فات من الواقع را تدارك مى‌کند؛ يعنى اگر در اول وقت اماره قائم شد كه نماز ظهر واجب است، و بعد از يك ربع كشف خلاف شد كه نماز جمعه واجب است و نماز ظهر واجب نيست، اينجا همين مقدار كه اماره را تبعيت كرديد، آن مقدارى كه فوت شده ـ فضيلت اول وقت ـ را جبران مى‏كند. اگر در تمام وقت كشف خلاف نشد و بعد الوقت كشف خلاف شد، اينجا آن مقدارى كه فوت شده، آوردن واجب در وقت است و تبعيت از اماره همين مقدار را تدارک و جبران مى‏كند. و از اين به «تجزيه در اجزاء» يا «تبعض در اجزاء» تعبير مي‌شود.

اين خلاصه نظريه مرحوم شيخ و مرحوم محقق نائينى است؛ در مورد پذيرش اين نظريه آن مقداري که من تتبع و جستجو کرده‌ام، تنها کسي که بعد از مرحوم شيخ انصارى مصلحت سلوكيه را پذيرفته، مرحوم محقق نائينى است. حالا باز خود آقايان مراجعه‏اى در اين مورد داشته باشند.

اشکالات مرحوم محقق اصفهاني بر نظريه مصلحت سلوکيه

بزرگاني از علما بر نظريه مصلحت سلوكيه اشکال کرده‌اند؛ مرحوم محقق اصفهانى در صفحه 137 از جلد سوم نهاية الدراية اشکالاتي را بيان فرموده‏اند؛ مرحوم امام (رض) هم در صفحه 194 از جلد اول انوار‌الهداية چهار اشكال بر مصلحت سلوكيه دارد؛ مرحوم آقاى خوئى در مصباح الاصول صفحه 97 اشكالاتى بر مرحوم محقق نائينى دارد. شما خود، عبارت مرحوم شيخ و اشکالات را ملاحظه کنيد؛ و مكرر عرض كردم كه شما خودتان بايد به ذهن فشار بياوريد و كار كنيد، تا اينكه به يك نظرى برسيد و بتوانيد انظار صحيح را از غير صحيح تشخيص دهيد. از طرف ديگر، امروز چهار شنبه است و مى‏خواهيم حديثي را بخوانيم.

بحث اخلاقى

مرحوم كلينى در كتاب الايمان و الكفر كافى، باب فضل الايمان على الاسلام و اليقين على الايمان، در حديث پنجم آورده است: على بن ابراهيم، عن محمد بن عيسى، عن يونس، روايت معتبر است، قال سألت اباالحسن الرضا(ع) عن الايمان و الاسلام؟ قال: فقال ابوجعفر(ع) امام هشتم فرمودند كه امام باقر فرمود: انما هو الاسلام، والايمان فوقه بدرجة و التقوى فوق الايمان بدرجة و اليقين فوق التقوى بدرجة اول آنچه كه انسان اعتقاد پيدا مى‏كند، اسلام است؛ يك درجه بالاتر از اسلام، ايمان است؛ يك درجه بالاتر از ايمان، تقوى است؛ و يك درجه بالاتر از تقوى مرتبه يقين است. در دنباله روايت دارد ولم يقسم بين الناس شى‏ء اقل من اليقين در ميان همه نعمت‏هايى كه خداوند در ميان بندگانش تقسيم كرده، نعمتى كه خيلى كم در اختيار افراد قرار گرفته، يقين است. قال: قلت فاى شى‏ء اليقين ؟ يقين چيست؟ فرمودند: يقين چهار ركن دارد: توكل بر خدا، تسليم نسبت به خدا، رضاى به قضاء الله و تفويض الى الله.

در روايت قبلي همين باب که روايت ابى بصير است، امام مى‏فرمايند: فما اوتى الناس اقل من اليقين و انما تمسكتم بادنى الاسلام فاياكم ان ينفلت من أيديكم مردم به كمترين درجه اسلام تمسك كردند و مراقب باشيد كه همين هم از دست شما خارج نشود.

بحثى در فقه و تفسير واقع شده است كه فرق بين اسلام و ايمان چيست؟ آيا ايمانى كه در اين روايت يا بعضى از آيات شريفه ذکر شده، همان ايمان مصطلحى است كه اماميه قائل است؟ بگوييم ايمان يعنى اعتقاد به ولايت؛ يعنى بگوئيم اعتقاد به خدا و توحيد و نبوت، اسلام است و معتقد به اينها مسلمان است؛ يك درجه بالاتر، اگر به ولايت هم اعتقاد داشت، مى‏شود مؤمن؟ اين اصطلاح در فقه خيلى رايج است، مثلاً مى‏گويند يكى از شرايط ذابح اين است كه مؤمن باشد، يعنى شيعه باشد.

البته ممکن است در اينجا بگوئيم آن ايمان با ا سلام يكى است؛ وقتى خدا به پيامبر مى‏فرمايد: وان لم تفعل فما بلغت رسالته؛ و معنايش اين است اگر كسى امامت را قبول نكند، اصل رسالت پيامبر را انكار كرده و در اين صورت، اسلام را ندارد؛ و ترديدى هم در اين نيست. ولى با قطع نظر از اين معنا، نسبت به خود خدا، مرتبه‏اى داريم که مرتبه اسلام است و ظاهرش همين اسلامى است كه با شهادتين حاصل مي‌شود. وقتى كسى شهادتين را گفت، مسلمان است؛ اما ممكن است به خدا در قلبش ايمان نداشته باشد؛ ايمان يك پيوند قلبى است؛ يعنى واقعاً به همان چيزي كه با لسان مى‏گويد، در قلب هم باور داشته باشد.

حالا فوق اين درجه ايمان چيست؟ اسلام اول بايد از شهادتين ظاهرى شروع شود، برود در اعماق قلب و ايمان شود؛ ايمان وقتى در جوارح انسان بروز كند، يعنى واجبات را انجام دهد و محرمات را ترك كند، مى‏شود تقوى؛ و يک درجه بالاتر از تقوا يقين است. كه من مى‏خواهم بيشتر روى اين تكيه كنم. ببينيد انسان‏هاى عاقل کساني هستند كه ببينند دُرّ ناياب كجاست و آن را پيدا كنند. انسان وقتى مى‏رود نانوايى مى‏خواهد نان بگيرد، فطرتش اين است كه بگويد يك نان مخصوصى به او بدهد؛ لباسى كه مى‏خواهد بگيرد پارچه‏اى كه امتياز از ساير پارچه‏ها داشته باشد در اختيار او قرار گيرد؛ در معنويات هم گاه بنشينيم فكر كنيم؛که الحمد لله سر سفره روايات هستيم؛ و ائمه ما خيلى روشن و با احاطه كامل مراحل را براى ما درجه بندى كردند. ايمان يك درجه بالاتر از اسلام است، تقوا يك مرحله بالاتر است و بعد مى‏فرمايند يقين از همه اينها بالاتر است. سپس مى‏فرمايند: حواستان جمع باشد؛ در ميان تمام نعمت‏هايى كه خدا در اختيار بشر قرار داده است، چيزى به اندازه يقين نيست كه در اختيار بشر به صورت کم قرار گرفته است؛ ما بايد اين را تحصيل كنيم؛ و داراي چهار علامت است: 1ـ توكل بر خدا؛ انسان خدا را در همه امورش وكيل قرار دهد، حتى در يك بحث علمى خدا را وكيل خودش قرار دهد كه به او در غايتي كه مورد رضايش است، كمك كند تا به آن برسد. حالا در امور مادى و ظاهرى به طريق اولى بايد انسان بر خدا توكل كند؛ حادثه‏ها هم که براى انسان زياد پيش مى‏آيد؛ بچه‏اش را از دست مى‏دهد، اموالش را از دست مى‏دهد؛ اينجاست که انسان در حالت بحران و مصيبت ببيند که آيا خدا در قلب او را تسليت مى‏دهد يا نه؟ اين مى‏شود مقام توكل بر خدا؛ در جامعه، يك روزى عزيز مى‏شود و يك روزى هم ذليل مى‏شود، ـ «يوم لك و يوم عليك» ـ در هر دو حال آيا بر خداوند توكل دارد؟ توكل بر خدا خيلى مهم است. انسان خدا را در همه حالات وكيل براى خودش قرار دهد. 2ـ همچنين يك مقام بالاتر از توكل، به نام تسليم هست؛ تسليم محض بودن. ببينيد آن اسلامى كه اول است كجا، و اين تسليم كه پله دوم يقين است كجا؟! تسليم خدا بودن، شكوه نكردن در مقابل حوادث، تسليم اين است كه انسان در مقابل حوادث شكوه نكند و از هرچه که مي‌خواهد پيش آيد، استقبال كند. 3ـ رضاى به قضاي الهي و 4ـ تفويض امور به خدا؛ اين چهار عنوان وجود دارد که انشاءالله اگر توفيقي باشد، هفته آينده مقداري در مورد آنها توضيح مي‌دهيم و بيان مي‌كنيم که فرق بين توكل و تسليم چيست؟ فرق بين تسليم و رضا چيست؟ فرق بين رضا و تفويض چيست؟ انشاء الله.